Pokazywanie postów oznaczonych etykietą ABC uprawy. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą ABC uprawy. Pokaż wszystkie posty

poniedziałek, 10 lutego 2014

Przekleństwa i plagi.



Oprócz złorzeczeń, na jakie możemy się narazić ze strony sąsiadów, poprzez ich zazdrość, istnieją jeszcze inne, bardziej przyziemne rodzaje zła, na które zdarza nam się natknąć w ogrodzie lub w domu. Oto kilka najczęściej spotykanych:




Przędziorki 


Przędziorki to pajęczaki, które bytują na spodniej stronie liści i na młodych pędach roślin, żywiąc się ich sokiem. Kolor tych owadów uzależniony jest od pory roku. Zimujące samice są ceglasto-pomarańczowe, a latem żółtozielone. W przeciwieństwie do samców posiadają zdolność do wytwarzania pajęczyny. Samce są mniejsze od samic, a ich kolor jest cały rok taki sam-żółtozielony. Owady szkodę w uprawie wyrządzają na każdym etapie rozwoju, od larwy, przez nimfę, aż po osobniki dorosłe. Okres zimowy przeżywają tylko zapłodnione samice ukryte w glebie. Wiosną składają one swoje jaja po spodniej stronie liści.

Cechą charakterystyczną, pojawiającą się u zaatakowanych roślin jest powstawanie żółtych, mozaikowych plam na liściach oraz białawych pajęczyn po spodniej ich stornie i pomiędzy liśćmi, a łodygą. W czasie żerowania przędziorka dochodzi do zasychania liści oraz młodych pędów, co w konsekwencji prowadzi do obumarcia szczytowych fragmentów rośliny.
Charakterystyczne dla żerowania przędziorka mozaikowe, żółtozielone przebarwienia.

Roztocza te występują bardzo często na brugmansjach i hibiskusach, często atakują również liście palm oraz inne rośliny ozdobne. Spotyka się go równie często w ogrodzie jak i w szklarni, dobrze czuje się też w domu, zwłaszcza zimą, kiedy powietrze jest ciepłe i suche.

Przędziorki to jedne z najtrudniejszych do eliminacji szkodników, z jakimi możemy mieć do czynienia. Nie dość, że są w stanie przetrwać oprysk w glebie, to jeszcze uodparniają się na działanie środków owadobójczych.

Jako, że bardzo łatwo szkodnik rozprzestrzenia się w powietrzu, praktycznie niemożliwym jest aby się przed nim ustrzec. Kupując nowe rośliny należy je starannie oglądać, ale mimo to nie ma gwarancji na wolną od inwazji uprawę. Do infekcji może dojść w czasie czasowej uprawy roślin na zewnątrz, lub w domu podczas wietrzenia pomieszczeń.
Jaja i larwy przędziorka (punktowe, jaskrawobiałe przebarwienia widoczne na liściu).

Nie ma środka o stuprocentowej skuteczności w zwalczaniu przędziorków. Ponad to, jak zostało wspomniane, przędziorek jest w stanie uodpornić się na chemię. Z tego powodu zaleca się stosowanie do oprysku przynajmniej dwóch różnych insektycydów naprzemiennie w odstępach dziesięciodniowych. Najlepsze efekty przynoszą preparaty dedykowane do zwalczania przędziorka. Odpowiednie środki można nabyć w sklepie ogrodniczym. Nie należy się sugerować, marką. Do tej pory wypróbowałem wiele z nich i żaden nie uwolnił roślin w stu procentach. Kolejne inwazje pojawiają się po upływie kilku tygodni lub miesięcy.

Aby uprawa rozwijała się prawidłowo, konieczne jest systematyczne zwalczanie szkodników. Zapewnienie roślinom dobrych warunków, w dużym stopniu poprawia ich odporność.




Mszyce

Inwazja mszyc na liściu hibiskusa.

Gdy owadów jest dużo, konieczne jest wykonanie oprysku.
Mszyce to małe owady o delikatnym, pękatym ciele i błoniastych, zredukowanych skrzydłach. Mogą być koloru czarnego lub zielonego. Są owadami roślinożernymi, podobnie jak przędziorki, wysysają sok z roślin. Inwazja tych szkodników może w krótkim czasie w dużym stopniu zniszczyć uprawę. Ulubionym miejscem bytowania mszyc są pąki kwiatowe i pędy wierzchołkowe roślin. Jest to spowodowane tym, iż młode pędy i pąki mają cienką skórę na łodyżkach, którą szkodnik bez problemu przekłuwa. Na pąkach i pędach składane są jaja, z których wylęgają się larwy. 

Mszyce należy zwalczać środkami owadobójczymi, ewentualnie, jeśli inwazja nie jest duża, można usuwać szkodniki ręcznie. Z reguły po wykonanym oprysku mszyce giną całkowicie i nie pojawiają się do czasu ponownego zarażenia



Rotheca myricoides subsp. myricoides zaatakowana przez mszyce.


Mączlik szklarniowy (Trialeurodes vaporariorum)


Jest to szkodnik należący do rodziny pluskwiaków i podobnie jak przędziorek jest bardzo

uporczywą i trudną do zwalczenia patologią, w szczególności w szklarni oraz w domu. Warunkami sprzyjającymi rozwojowi pasożyta są suche powietrze, wysuszona gleba oraz wysoka temperatura. Mączlika rozpoznajemy, gdy na roślinie pojawiają się maleńkie-około milimetrowej długości-białe "muszki". Żerują głównie na spodniej stronie liści doprowadzając do ich żółknięcia. Przy poruszeniu rośliny owady gwałtownie wzbijają się w powietrze w jej otoczeniu. Inwazja jest zazwyczaj liczna.

Dorosłe formy mączlika szklarniowego.
Samice składają jaja na spodniej stronie liści roślin, z nich wylęgają się mączyste, żółtoróżowe larwy, żywiące się-tak jak i osobniki dorosłe-sokami roślin. Wydzielana przez szkodniki substancja zwana "rosą miodową" przyczynia się do rozwoju chorób grzybowych na roślinach.

Szkodnika należy zwalczać poprzez oprysk insektycydem powtarzany dwu-trzykrotnie w odstępach tygodniowych. Odpowiednie środki dostępne są w sklepach ogrodniczych. Aby uniknąć kolejnych inwazji zaleca się częste zraszanie lub mycie roślin pod prysznicem oraz dobre nawodnienie gleby i podwyższoną wilgotność powietrza.












Wciornastki


Wciornastki są małymi owadami, około 1-3 mm. Z wyglądu przypominają nieco muszki owocówki (Drosophila melanogaster), jednak owocówka jest jasna, a wciornastek wręcz czarny, choć w rzeczywistości bardziej brunatno-brązowy. Szkodnik ten lata niezgrabnie, a przy tym wolno. Wręcz się ślimaczy w powietrzu. 

Wciornastki oprócz niszczenia roślin, niszczą też cuda techniki. W szczególności upodobały sobie matryce LCD. Więc mając je za pasożyty na roślinach należy uważać również na telewizory.

Cykl rozwojowy omawianych owadów zaczyna się w pąku rośliny. Dorosłe owady składają w nim swoje jaja, z których wylęgają się larwy, te żerując doprowadzają pąk do obumarcia. Gdy pąk odpada, larwy przedostają się z niego do gleby, gdzie kontynuują rozwój. Kiedy "maluchy" dorastają, rozpoczynają loty w poszukiwaniu kolejnych pąków, w których będą mogły złożyć swoje jaja. I tak cykl się zamyka i powtarza, póki go nie przerwiemy. 

Oprócz tego, że wciornastki niszczą pąki kwiatowe, migrując z ziemi na rośliny, rozprzestrzeniają bakterie, wirusy i grzyby. Tak więc zwalczenie ich insektycydami jest konieczne.

Odpowiednie środki owadobójcze są dostępne w większości sklepów ogrodniczych. 




Opuchlaki


Opuchlaki występują głównie w ogrodzie, jednak uprawiając sezonowo rośliny tropikalne na
Liście uszkodzone przez opuchlaki.
zewnątrz, narażamy je na inwazje tych pasożytów, a ponadto siebie na sprowadzenie sobie zarazy na głowę w domu.



Cechą charakterystyczną, pojawiającą się na roślinie, a informującą nas o obecności opuchlaka są dziury w liściach. Same owady to małe, niepozorne chrząszcze żerujące mniej więcej od połowy maja. Oprócz chrząszczy wiele szkody wyrządzają żerujące w glebie białe larwy. Te w pomieszczeniach mogą dawać się we znaki nawet zimą, ponieważ ciepło jest czynnikiem pobudzającym cykl rozwojowy.

Czasami zdarza się, że mimo braku dziur na liściach rośliny zaczynają więdnąć i obumierać, takie objawy mogą świadczyć o obecności larw opuchlaka w ziemi. Aby się o tym przekonać należy wyjąć roślinę z doniczki i delikatnie luzować glebę zwłaszcza przy szyjce korzeniowej (u roślin posiadających bulwy, np. cyklamen-należy dokładnie sprawdzić czy nie ma w nich dziur). Larwy są koloru białego, mają około centymetra długości.

By zwalczyć szkodnika, stosujemy przeznaczone do tego środki chemiczne, na przykład Actara®. Opryskujemy roślinę oraz bardzo dokładnie glebę w doniczce. Opuchlaki nie są łatwe do wyniszczenia, dlatego zabiegi należy powtarzać kilkukrotnie.




Ślimaki


Najczęściej mogą trafić do domu wraz z rośliną przynoszoną z ogrodu na zimowanie. By je zwalczyć, należy zastosować trutkę, umieszczając ją w niewielkim pojemniku tuż przy roślinie na kilka dni przed wniesieniem jej do pomieszczenia. Trucizna wabi ślimaki, te jedząc ją giną, następnie pojemnik z zawartością można wyrzucić do śmieci. Trucizna może zostać umieszczona bezpośrednio na glebie. W pomieszczeniu gdzie zimowane są rośliny, np. w piwnicy, możliwe jest również umieszczenie pojemników z granulatem, zwłaszcza przy zimujących bulwach roślin. Odpowiednie granulaty dostępne są w sklepach ogrodniczych.





Atak grzybów.


Choroby grzybowe nie są częstą przypadłością, jednak kiedy już się pojawią mogą zrobić spore zamieszanie. Gdy mamy do czynienia z grzybami, reakcja musi być natychmiastowa, ponieważ w krótkim czasie są on w stanie poczynić nieodwracalne szkody. Chorób grzybowych nie należy leczyć "domowymi metodami", ponieważ grzyby są bardzo odporne i zwlekanie z zastosowaniem fungicydów z reguły prowadzi do porażki.

Czasami przebarwienia widoczne są tylko na spodniej stronie liści.
Istnieje wiele rodzajów chorób grzybowych, a ich objawy różnią się w zależności od gatunku grzybów, jakie zaatakowały uprawy. Najczęściej występują w postaci brązowych, brunatnych lub czarnych przebarwień na liściach. Czasami liście i łodygi pokrywają się szarą pleśnią.

Warunkami sprzyjającymi do rozwoju grzybów jest wilgoć i chłód. Z tego powodu powinniśmy doglądać roślin zimowanych w piwnicy i innych pomieszczeniach, gdzie panuje niska temperatura.

Rozwój grzybów po inwazji mączlika szklarniowego.
Do walki z chorobami grzybowymi należy stosować preparaty grzybobójcze, dostępne w sklepach ogrodniczych. Najlepsze są te, o szerokim spektrum działania, zwalczające wiele różnych gatunków grzybów. Fungicydy dobrze jest też stosować prewencyjnie, na przykład opryskując bulwy czy kłącza przed przeniesieniem ich w miejsca zimowania.










Chloroza


Początkowe objawy niedoboru żelaza.
W zasadzie najczęściej wyróżnia się dwa rodzaje chlorozy. Oba powoduje niedobór składników mineralnych. W jednym przypadku jest to magnez (Mg), w drugim żelazo (Fe). Istnieje jeszcze trzeci rodzaj tej choroby, chloroza fosforowa, lecz tę powoduje nie niedobór, a nadmiar pierwiastka i dotyczy ona tylko nielicznych rodzajów roślin, takich jak na przykład hibiskusy. To też chloroza fosforowa omówiona została szczegółowo w bloku poświęconym hibiskusom tropikalnym. 

Początkowe stadium chlorozy.
Chlorozę magnezową wywołuje niedobór magnezu, co może być spowodowane intensywnym wzrostem rośliny w stosunkowo ubogiej glebie. Czasami jednak chloroza zdarza się nawet jeśli gleba jest żyzna, a rośliny są dodatkowo nawożone. Taka sytuacja przytrafia się roślinom "żarłocznym", które szybko rosną, wytwarzają duże liście i kwiaty. Magnez może być również wypłukiwany z gleby, przy obfitym nawadnianiu. 

Dokładnie takie same powody mogą wywołać niedobór żelaza, a co za tym idzie drugi rodzaj chlorozy. Objawy chloroz są stosunkowo podobne, dotyczą rozkładu chlorofilu. Z tego powodu liście roślin zaczynają żółknąć. 

To co odróżnia chlorozę od innych schorzeń, to charakterystyczny proces wytrącania ciałek zieleni (chlorofilu). Liście nie żółkną równomiernie. W początkowej fazie choroby nerwy liściowe pozostają zielone i dopiero gdy problem przybierze formę zaawansowaną również i one zaczynają żółknąć. 

Wraz z postępowaniem chlorozy, liście stają się coraz bardziej żółte, nerwy liściowe pozostają zielone najdłużej.
Gdy mamy do czynienia z chlorozą wywołaną niedoborem żelaza, żółknięciu ulegają liście wierzchołkowe, a dolne pozostają zielone. W przypadku chlorozy magnezowej, żółkną dolne partie liści, kiedy górne pozostają całkowicie zdrowe. 

Zwalczanie chlorozy nie jest trudne.  W przypadku niedoboru magnezu należy zastosować saletrę magnezową. Zazwyczaj tradycyjne nawozy wieloskładnikowe nie przyniosą pożądanego rezultatu. 

Aby zwalczyć chlorozę wywołaną brakiem żelaza, stosujemy chelat żelaza. Odpowiednie preparaty są dostępne w dobrych sklepach ogrodniczych.

czwartek, 6 lutego 2014

Bulwy w domu.



Początkującym ogrodnikom sporo kłopotów sprawia sadzenie bulw, kłączy i cebul roślin tropikalnych, toteż myślę, że warto poruszyć to zagadnienie.

Wiadomo, że prawie wszystko, co rośnie lub ma rosnąć w doniczce, zostało kiedyś wykopane z ziemi, i "przesiedlone" do doniczek w szklarni lub na parapety. Nie zmienia to faktu, że każda roślina wyewoluowała przystosowując się do specyficznego środowiska, w którym przyszło jej żyć znacznie dłużej niż gatunek Homo sapiens sapiens chodzi po Ziemi. My, podejmując się uprawy w pojemniku nie mamy innego wyjścia jak tylko z pokorą uszanować proces wielu milionów lat ewolucji, jeśli marzymy o sukcesie w tej materii. W przeciwnym razie pozostanie nam czarna rozpacz, płacz i zgrzytanie zębów.

Tak więc po kolei:


Amaryllis

Są to rośliny należące do rodziny Amryllidaceae. Najczęściej spotykanym w uprawie gatunkiem jest Amaryllis belladonna. Czasami zdarza się "upolować" gatunek Amaryllis paradisicola lub odmianę hodowlaną, ale jest to bardzo trudne. Amaryllis, lub po polsku amarylis, nie jest rośliną mrozoodporną, pochodzi z Afryki i jak wiele gatunków rodzimych dla tego kontynentu wymaga okresu spoczynku. Do uprawy przeznaczamy glebę żyzną i przepuszczalną. Częstym błędem przy sadzeniu cebul amarylisa jest to, że są one sadzone tak jak cebule Hippeatrum. Cebula amarylisa powinna zostać zakopana całkowicie w podłożu, na powierzchnię winien wystawać jedynie jej wierzchołek. Po posadzeniu cebuli nie należy mocno nawadniać. Kiedy pojawi się pąk kwiatostanowy można zwiększyć podlewanie, ale gleba nie powinna być stale mokra. Po przekwitnięciu i pojawieniu się liści roślinę najlepiej przenieść do ogrodu, by tam całe lato rosła, nawadniając ją i nawożąc. Późnym latem podlewanie należy ograniczyć, a od jesieni całkowicie go zaprzestać. Kiedy ziemia w doniczce wyschnie, a następnie liście obumrą, doniczkę z cebulą przechowujemy w ciemnym i chłodnym miejscu do wiosny. Po przezimowaniu wynosimy roślinę w jasne i ciepłe miejsce, aby rozpoczęła wegetację i kwitnienie. Wielu hodowców wyciąga na okres spoczynku bulwę z ziemi. Dla rośliny coroczne jej wyrywanie nie jest niczym przyjemnym, ani naturalnym. Poza tym, cebula przechowywana w ziemi lepiej znosi zimowanie.

UWAGA: Na rynku pojawiają się rośliny pod nazwą "amarylis ogrodowy". Co należy rozumieć przez tę nazwę? Amarylis ogrodowy NIE JEST AMARYLISEM! To hybrydy roślin z rodzaju Hippeastrum, które NIE SĄ MROZOODPORNE! Są w większym stopniu odporne na niskie temperatury niż tradycyjne Hippeastrum, mimo to nie mają najmniejszych szans na przetrwanie zimy w warunkach polskich. Jeśli decydujemy się na uprawę tych roślin w ogrodzie, wysadzamy je do gruntu w taki sposób, w jaki sadzimy Hippeastrum, po połowie maja. Jesienią, przed przymrozkami, cebule należy wykopać i przezimować w suchym, ciemnym i chłodnym miejscu.


Amarcrinum

Amarcrinum nie występuje nigdzie na świecie w warunkach naturalnych. Jest to hybryda powstała ze skrzyżowania w warunkach hodowlanych roślin:  Amaryllis belladonna i Crinum moorei. Amarcrinum wymaga podobnych warunków uprawy jak amarylis. Bulwy należy zakopywać w podłożu całkowicie, tak by ich wierzchołek był dostrzegalny na powierzchni gleby.


Crinum

Najczęściej spotykaną rośliną z rodzaju Crinum jest Crinum x powelli oraz jego odmiana o białych kwiatach Crinum x powelli 'Album', powstałe na skutek skrzyżowania w hodowli Crinum bulbispermum z Crinum moorei. Wszystkie gatunki Crinum pochodzą z Afryki, Azji oraz Australii. Ogólnie są to rośliny nieodporne na mróz, choć niektóre rodzaje znoszą spadki temperatury do -10 °C. Crinum należy uprawiać w obszernych donicach, ponieważ bulwy osiągają spore rozmiary, a do tego system korzeniowy jest również silnie rozbudowany. Dla prawidłowego rozwoju i zainicjowania kwitnienia, rośliny wymagają okresu spoczynku, idealnie w czasie zimy. Zimowanie może odbywać się w jasnym pomieszczeniu, byle było ono chłodne, maksymalnie 10 °C. Lepsze efekty kwiatowe uzyskuje się jednak, jeśli bulwy nie będą podlewane, ich liście całkowicie obumrą i zostaną przechowane w raz z donicą w suchej piwnicy.

Bulwy należy sadzić całkowicie przykrywając je glebą, jedynie wierzchołek może nieco wystawać.


Hippeastrelia

To kolejna hybryda, tym razem pomiędzy roślinami z rodzaju Hippeastrum oraz Sprekelia. Uprawa nie odbiega od tej, jaką stosujemy w przypadku opisanych wcześniej bulw. Wiosną rośliny sadzimy do pojemnika, całkowicie zakrywając je ziemią. Początkowo podlewamy skąpo, gdy roślina zacznie wypuszczać pąk kwiatostanowy zwiększamy nawadnianie, jednak pomiędzy podlewaniami gleba powinna nieco przeschnąć. Po przekwitnięciu, gdy pojawią się liście podlewamy obficie i nawozimy. Od końca lata przygotowujemy rośliny do zimowania, zaprzestając podlewania. Doniczkę z bulwami przenosimy w chłodne miejsce i przechowujemy do wiosny.


Hippeastum

Hippeastrum 'La Paz'.
Jest to najpopularniejszy rodzaj tropikalnych roślin cebulowych jakie dostępne są w handlu. Uprawiane są zarówno rośliny botaniczne jak i hybrydy. Bardzo często rośliny te spotyka się pod błędną nawą "amarylis". Hippeastrum pochodzi z Ameryki Południowej i Środkowej. Do najczęściej hodowanych roślin botanicznych należy Hippeastrum papilio. Jeśli chodzi o hybrydy, wyróżnia się ich kilkaset. Bardzo dużą popularnością cieszą się odmiany wyhodowane w Japonii, będące wyjątkowo pożądanymi kultywarami kolekcjonerskimi na całym świecie. 

Prawidłowo posadzona cebula Hippeastrum.
Uprawa tego rodzaju roślin nie odbiega od tych opisanych powyżej. Istotną różnicą jest jednak sposób sadzenia cebul. Otóż nie mogą one być całkowicie zakopane w podłożu, ponieważ zgniją. Cebulę sadzimy tak, by jej 1/3 lub 1/2 wystawała ponad powierzchnię ziemi. To samo tyczy się tak zwanych "amarylisów ogrodowych". Gleba do uprawy powinna być żyzna, o odczynie lekko kwaśnym. Po przekwitnięciu, gdy rozpoczyna się intensywna wegetacja, konieczne jest odpowiednie nawożenie. Okres spoczynku winien przypadać na zimę. Przed zimowaniem nie należy wyrywać roślin z doniczek, ale pozwolić im przezimować w glebie, po wcześniejszym całkowitym jej wysuszeniu.


Sprekelia

Sprekelia pochodzi z Meksyku i Gwatemali. Należy do rodziny Amaryllidaceae. Cebulki tej rośliny sadzimy całkowicie pod ziemią, tak by ich wierzchołek był widoczny na powierzchni gleby. Dalsza uprawy jest taka sama jak i wyżej opisanych gatunków i hybryd.


Scadoxus

Bulwy umieszczamy w żyznym podłożu, tak by ich wierzchołek wystawał odrobinę ponad ziemię. Stanowisko uprawy powinno być słoneczne. Scadoxus zakwita latem, w pełni wegetacji. Od jesieni roślina wymaga okresu spoczynku, przesuszenia oraz chłodu.


Euchris

Eucharis, zwany też lilią amazońską pochodzi z Ameryki Południowej. Gatunek ten powinien być utrzymywany całorocznie w cieple. Idealne stanowisko to cień. Latem roślina zakwita obfitym kwiatostanem. Kwiaty są koloru białego, pachnące. Cebulę należy umieścić w żyznej glebie, umiarkowanie wilgotnej, kwaśnej. Kiedy pojawią się pierwsze liście można zwiększyć wilgotność i rozpocząć nawożenie. Eucharis może nie zakwitnąć w pierwszym roku uprawy. Roślina nie wymaga okresu spoczynku, może być traktowana jako pokojowa.


Agapanthus 

Rośliny z rodzaju Agapanthus pochodzą z Afryki i Azji. Wyróżnia się kilkadziesiąt odmian. Rodzaj ten nie wytwarza bulw, ale podziemne kłącza. Czasami zdarza się, że zakupione kłącze przez bardzo długi czas nie zakorzenia się i nie rośnie. Nie należy się tym przejmować i zbyt pochopnie wyrzucać rośliny. Po czasie, kiedy się zakorzeni i zacznie rosnąć przyniesie wiele radości. Kłącze może nie zakwitnąć w pierwszym roku po posadzeniu. 

Do uprawy przeznaczamy obszerną doniczkę, ponieważ agapant wytwarza dużą bryłę korzeniową. Roślina zakwita latem kwiatami w odcieniach niebieskiego i białego koloru w zależności od kultywaru. Gleba przeznaczona pod uprawę powinna być zasobna. Kłącze przed posadzeniem należy dokładnie obejrzeć, by nie posadzić go korzeniami do góry. Wkopując je do ziemi powinno być delikatnie przykryte cienką warstwą podłoża. Agapant dla prawidłowego rozwoju wymaga okresu spoczynku, przesuszenia oraz chłodu w czasie zimy.

niedziela, 12 stycznia 2014

Co w nawozie zabija, a co wzmacnia?



Aby roślina mogła prawidłowo się rozwijać, konieczne jest odpowiednie nawożenie. Różne rośliny mają pod tym względem różnorakie wymagania, dlatego nie jest możliwe stosowanie jednego rodzaju nawozu do różnorodnych roślin. To co jednym sprzyja, innym może zaszkodzić, a nawet doprowadzić do ich śmierci.

Jeśli chodzi o rodzaj nawozu, rośliny są dość wybredne, jednak raz dobrany, odpowiedni preparat, spowoduje, iż wszelkie kłopoty w tej materii znikną na zawsze, pod warunkiem odpowiedniego też stosowania. Większość kłopotów, z jakimi można się zetknąć, w gruncie rzeczy, stwarza sam hodowca. Wystarczy pomyśleć i opracować plan działania, który przez długi czas będzie z powodzeniem eliminował codzienne dylematy. Raz stworzona formuła zaoszczędzi czas i pieniądze.

Dlatego zamiast używać nawozu uniwersalnego, tudzież byle jakiego, do tego za każdym razem innej marki, często o różnym składzie, warto poświecić chwilę uwagi na wybór najodpowiedniejszego, a później jedynie co jakiś czas dopilnować zaopatrzenia. Tego typu rozwiązanie sprawdza się nie tylko na dużych plantacjach, ale też w małych uprawach parapetowych.

Każdy zakupowany nawóz winien być opatrzony etykietą, na której producent jest zobowiązany umieścić informację na temat składu produktu i jego dawkowania. Czasami jednak zastanawiamy się o co chodzi z tymi wszystkimi drukowanymi literami i procentami... Postaram się zatem "złamać etykietę".


SKŁADNIKI MAKRO:

POTAS (K)

Potas jest pierwiastkiem biorącym udział w prawie każdym procesie związanym ze wzrostem rośliny i jej metabolizmem. Jest nieodzowny w procesie fotosyntezy, czyli wytwarzaniu pokarmów-cukrów-przy udziale światła słonecznego i wody. Wytworzone w tym procesie cukry, biorą czynny udział w budowie tkanek rośliny. Możemy sobie wyobrazić jak wiele cukrów roślina musi wytworzyć by zbudować łodygi, liście, kwiaty czy owoce. To jednak tylko jedna z funkcji potasu.

Odpowiada on również za dystrybucję wody w tkankach, zapewniając nawodnienie każdej żywej komórce rośliny, czyniąc jej liście błyszczącymi i żywo zielonymi. Ponad to dzięki dobremu nawodnieniu komórek, rośliny stają się odporniejsze na suszę i choroby. Potas odgrywa dużą rolę w w różnorodnych procesach transportu, oprócz wspomnianej dystrybucji wody. Bez niego niemożliwe jest przemieszczanie pokarmu, składników odżywczych czy też efektów ubocznych przemiany materii.

Pomimo tego, że potas bierze udział w tak wielu procesach nie jest on budulcem tkanek. Funkcjonuje w roślinie jako tak zwany "wolny jon", zapewniając w niej ciągłość różnorodnym procesom i reakcjom chemicznym. Oprócz tego duża ilość potasu pozwala przyswoić większe ilości pozostałych składników mineralnych, w tym ważnego azotu (N), fosforu (P), magnezu (Mg) oraz mikroelementów.

Niestety każda roślina na skutek czynników środowiska poddawana jest sytuacjom stresowym, z tego powodu dochodzi do utraty wody, a przy tym również jonów potasu. W takich sytuacjach dostarczenie nowych porcji tego pierwiastka jest bardzo istotne. W przeciwnym razie roślina szybko da nam do zrozumienia, iż nie jest w stanie poprawnie funkcjonować, poprzez przywiędnięcie, zrzucanie liści, zahamowanie wzrostu czy w reszcie zapadanie na różnorodne choroby.

Jak widać potas odgrywa rzeczywiście rolę pierwszorzędną. Nie mniej inne pierwiastki nie są bez znaczenia.

FOSFOR (P)

Fosfor jest kolejnym makroelementem niezbędnym dla prawidłowego funkcjonowania komórki roślinnej. Wchodzi w skład kwasów nukleinowych i wielu związków przekazujących energię na poziomie molekularnym. Jest on pobierany głównie w postaci rozpuszczonych w wodzie jonów fosforanowych, zwłaszcza H2PO4 w środowisku kwaśnym i HPO4 w środowisku zasadowym. Fosfor pobierany jest przez rośliny w różnym stopniu, w zależności od faz rozwoju. Gdy organizmy są młode, przyswajają fosforu najmniej, po czym następuje gwałtowny wzrost poboru tego pierwiastka, by następnie doszło do wyhamowania absorpcji.

Ponad to istnieje teoria tak zwanej "luksusowej konsumpcji", mówiąca, że rośliny pobierają fosfor w ilościach większych niż faktycznie potrzebują. Zdania co do tego czy faktycznie takie zjawisko zachodzi są podzielone. Jednak na podstawie obserwacji udowodniono, iż rośliny żyjące na glebach żyznych zawierają w swoich tkankach znacznie więcej fosforu, od tych rosnących na glebach ubogich. Z obserwacji wynika, iż najwięcej fosforu magazynują rośliny żyjące na mokradłach, ze względu na sprzyjające takiemu procesowi mechanizmy magazynowania go w postaci związków fosforoorganicznych.

Do ciekawych zjawisk można zaliczyć również brak możliwości aktywnego wydalania nadmiaru fosforu u niektórych gatunków roślin, co prowadzi do zatrucia jego nadmiarem. Biorąc pod uwagę teorię "luksusowej konsumpcji" oraz wyniki obserwacji co do zwiększonej absorpcji fosforu przez rośliny uprawiane na glebach żyznych i mokrych w szczególny sposób narażone na zatrucia fosforem są hibiskusy. Należą one bowiem do grupy tych roślin, które nie są w stanie wydalać nadmiaru tego pierwiastka, przy czym w uprawie wymagają gleb żyznych i mokrych, gdzie absorpcja jego jest wzmożona. Zatrucie fosforem jest częstą przyczyną obumierania hibiskusów w okresie jesienno-zimowym, oraz ograniczenia ich wzrostu i kwitnienia w sezonie letnim.

Pomijając szkodliwe działanie nadmiaru fosforu u niektórych roślin, pierwiastek ten jest, obok potasu i azotu (poza tak zwanymi organogenami, czyli: węglem (C), wodorem (H) i tlenem (O)), jednym z trzech głównych makroelementów potrzebnych roślinom do życia. Niedobór fosforu powoduje takie objawy jak: spowolniony wzrost, podatność na choroby, ograniczoną syntezę witamin czy enzymów. Dlatego też wiele nawozów sztucznych jest bogata w fosfor.

Skoro omówione zostały już dwa główne makroskładniki, pora na trzeci.

AZOT (N)

Jest to niezastąpiony pierwiastek w świecie żywych organizmów. Poza tym stanowi on około 78% składu powietrza atmosferycznego.

Wszystkie znane nam żywe komórki wykorzystują azot. Tak więc, każda żywa roślina potrzebuje azotu. Im gwałtowniejszy jej wzrost, tym jej zapotrzebowanie na azot również jest większe.

Azot wykorzystywany jest w komórkach roślin do wytwarzania białek, enzymów, alkaloidów, kwasów nukleinowych. Wykorzystywany jest też do budowy chlorofilu, czyli ciałek zieleni-nadających liściom roślin zielony kolor-gdzie zachodzi proces fotosyntezy, bez którego rośliny nie mogłyby istnieć.

Zbyt mała ilość azotu powoduje to, że rośliny rosną wolno, są słabe, a kolor ich liści jest bladozielony, co związane jest z deficytem chlorofilu. Jeżeli roślina jest silnie "przegłodzona" objawia się to żółtawobrązowymi zabarwieniami fragmentów liści.

Z kolei nadmiar azotu nie jest aż tak szkodliwy jak mogłoby się wydawać, ponieważ rośliny są w stanie akumulować w sobie ten pierwiastek. Zbyt duża ilość azotu może powodować nazbyt intensywny wzrost i ograniczenie przyjmowania innych pierwiastków niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania.

Zaraz! Skoro nadmiar azotu nie jest aż tak szkodliwy, to skąd biorą się porażenia jeśli podlejemy roślinę zbyt silnym nawozem?

Odpowiedź jest prosta. To ile roślina może przyswoić i zmagazynować azotu zależy od ilości dostępnego potasu, fosforu oraz wody. Trzeba tu zaznaczyć przy okazji, iż nigdy, ale to nigdy, żadnych roślin nie nawozimy jeśli podłoże jest wysuszone. Przed nawożeniem gleba musi być solidnie nawilżona. Brak odpowiedniej ilości wody powoduje porażenie tkanek.

Nadmiar azotu jest najbardziej szkodliwy gdy mamy do czynienia z przesuszeniem, mrozem, niedoborem pozostałych makroelementów.

Po czym rozpoznać, że rośliny otrzymują zbyt dużo azotu? To oczywiste, wyglądają na zbyt okazałe. Liście ich są wyjątkowo ciemnozielone, grube, często sprawiające wrażenie kruchych. Jeżeli mamy do czynienia z podobną sytuacją, konieczne jest ograniczenie ilości dostarczanego azotu, a w zamian podajemy potas i fosfor. 
W nawożeniu azotem należy poszukiwać złotego środka. Jego ilość powinna być w szczególny sposób dopasowana do zapotrzebowań danego rodzaju roślin. Rośliny uprawiane w doniczkach nigdy nie powinny otrzymywać go zbyt dużo, ani też za mało.

MAGNEZ (Mg)

Można pokusić się o stwierdzenie, iż magnez jest największym konkurentem dla potasu w kwestii kondycji rośliny. Nie sposób przecenić wagi tego pierwiastka.  W dużym stopniu to czy roślina nam się spodoba, czy też nas zawiedzie zależy w szczególny sposób od magnezu. To właśnie dzięki odpowiedniej ilości tego składnika liście są soczyście zielone i co ważne jest ich dużo.

Bardzo często kwestię dawkowania magnezu traktuje się po macoszemu. Jest to jednak niewłaściwe podejście do uprawy, ponieważ musimy wiedzieć, że jeśli podajemy dużo potasu, musimy podawać też dużo magnezu. Jeżeli tak nie czynimy rośliny zareagują. Źle zareagują-dodam.

Gdy podajemy dużo magnezu, a mało potasu łodygi roślin staną się chude, kwitnienie będzie ograniczone, kwiaty staną się blade i wątłe. Jeśli z kolei podajemy odpowiednio dużo potasu, a zbyt mało magnezu nasze rośliny dostaną chlorozy magnezowej, objawiającej się żółknięciem dolnych partii liści i powolnym ich opadaniem.

Bardzo często do niedoboru magnezu dochodzi, gdy nawozimy rośliny pożywką mającą zapewnić obfite kwitnienie, bogatą w fosfor i potas. Często takie nawozy nie zawierają odpowiedniej ilości magnezu.

Niestety, bez odpowiedniej ilości magnezu roślina skazana jest na powolne obumieranie. Dlaczego? Magnez jest tym elementem, bez którego nie jest możliwe budowanie chlorofilu. Jeśli roślina nie ma magnezu pod dostatkiem, a innych pierwiastków jej nie brakuje-przez co może swobodnie rosnąć-czyni pewien przebiegły trik. Mianowicie niszczy chlorofil w starych liściach, zabierając z niego magnez (którego w glebie jest niedobór) po to, by móc zbudować nowe ciałka zieleni w świeżo wypuszczanych liściach. Z tego powodu stare liście zmieniają kolor na żółty.

Poczynania rośliny bardzo łatwo można zaobserwować biorąc "na widelec" taki "okradziony" liść. Zauważymy, że żółknie on od krańców, a główne nerwy pozostają zielone. Tak jakby zieleń stopniowo "wycofywała" się do łodygi. Jest to o tyle szkodliwy proces, że zabierając magnez ze starszych liści, niszcząc przy tym ciałka zieleni, roślina ogranicza swoje możliwości wytwarzania pokarmu. W ten sposób zaczyna się powoli głodzić. Co będzie dalej, nie trzeba się długo zastanawiać. ...i oślina pośród jadła...

To też pamiętajmy o magnezie, by nie głodzić roślin. Najlepszy będzie w formie chelatowanej.


SIARKA (S)

Siarka jest elementem koniecznym dla roślin, biorącym udział w produkcji witamin, białek oraz innych substancji. Niedobór zdarza się rzadko. Siarka z  reguły jest komponowana do nawozów wieloskładnikowych.

WAPŃ (Ca)

Ten pierwiastek jest ważnym składnikiem pokarmowym, odpowiada za odczyn gleby, reguluje pobieranie innych składników pokarmowych, wzmacnia odporność roślin na choroby oraz bierze udział w budowie ścian komórkowych roślin. Niedobór może powodować nieprawidłowy wzrost.

Dawkowanie ma znaczenie w przypadku uzyskania odpowiedniego ph gleby i uprawy roślin użytkowych (pomidor, papryka). Generalnie odpowiednie ilości wapnia są dostarczane wraz z wodą z ujęcia wodociągowego. Deszczówka jest raczej uboga w wapń.



SKŁADNIKI MIKRO:

Mikroelementy to pierwiastki, na które zapotrzebowanie u roślin nie jest tak duże jak na makroelementy. Dozuje się je w dziesiętnych, setnych czy tysięcznych częściach procenta. Należą do nich:

ŻELAZO (Fe)-bierze udział w procesie fotosyntezy, niedobór ogranicza wzrost roślin, objawia się najczęściej przy zbyt alkalicznej glebie. Choroba wywołana brakiem żelaza to chloroza. Chora roślina wygląda inaczej niż ta z chlorozą magnezową. W tym przypadku żółkną młode liście, jednak w ten sam charakterystyczny sposób-od krańców ku środkowi. Nerwy liściowe pozostają zielone. Chlorozę wywołaną brakiem żelaza zwalczamy podając żelazo, najlepiej w formie chelatu.

MANGAN (Mn)
Dobre zaopatrzenie w mangan zwiększa ilość cukrów i witamin w tkankach. Należy  w szczególności dawkować go roślinom rosnącym na glebach alkalicznych (ph powyżej 7) oraz tym, produkującym owoce.

MIEDŹ (Cu)-to ważny składnik wielu enzymów związanych z procesami życiowymi roślin, takimi jak fotosynteza czy wymiana gazowa. Niedobór powoduje zaburzenia ich cyklów co skutkuje gorszą kondycją roślin. Brak miedzi najczęściej dotyka upraw prowadzonych na glebach torfowych i lekkich, piaszczystych.

CYNK (Zn)-bierze udział w procesach enzymatycznych. Niedobór najczęściej zdarza się przy silnej alkalizacji gleby. Jest to ważny mikroskładnik dla roślin wydających owoce.

BOR (B)-odgrywa istotną rolę w przemianach białek oraz w transporcie cukrów. Niedobór wpływa głównie na pogorszenie plonów u roślin owocowych. Może też występować brunatnienie liści (zwłaszcza róż) czy zniekształcenie korzeni.

CHLOR (Cl)
Jest bardzo istotnym składnikiem pokarmowym, jednak ze stosowaniem go należy uważać. Chlor związany jest z procesami fizjologicznymi roślin, ale w dużych stężeniach jest niebezpieczny. Raczej nie należy używać nawozów zawierających ten mikroskładnik, tym bardziej, że mamy go pod dostatkiem w wodzie pitnej.

MOLIBDEN (Mo)-bierze udział w przemianach azotu, zmniejszając ilość szkodliwych azotanów. Wskazane jest, by molibden znajdował się w składzie stosowanego nawozu.

W zasadzie wszystkie istotne składniki zostały poruszone w tym artykule. Do omówienia ostała się jedynie sytuacja awaryjna: upsss, za dużo się sypnęło...  co robić gdy przedawkuję?
Pozostaje tylko jedno, lać wodę do czasu, aż się kwiatek opamięta. Jeśli przedawkujemy samego azotu, do wody dodajmy potasu i magnezu, ale z zachowaniem zdroworozsądkowego umiaru. 


Dział zostanie wzbogacony ilustracjami  w późniejszym terminie.

czwartek, 9 stycznia 2014

Co nagle, to po diable.



Kiedy już dobierzemy rośliny i przyniesiemy je do domu, z reguły wymagają one przesadzenia. I tutaj podobnie jak i przy wyborze roślin, musimy "zbadać" jak daleko "sięgają korzenie" naszego nabytku, a co za tym idzie, jakie są jego wymagania glebowe. Zaoszczędzi to kłopotów związanych z chorobami oraz sprawi, że roślina o wiele łatwiej zaaklimatyzuje się do nowych warunków.

Samo przesadzanie nie powinno być czynnością numer jeden po zakupie. Wcześniej roślinę należy podlać, ustawić w miejscu gdzie będzie miała pędzić swój żywot, a dopiero po tygodniu czy dwóch możemy zabrać się za zmianę pojemnika. Ponad to w żadnym wypadku nie wolno nowo nabytych roślin nawozić. Względy estetyczne nie powinny brać góry nad rozumem. Nowo przyniesiona roślina jest w szoku i dokładanie jej ciężaru na barki w postaci naruszania bryły korzeniowej spowoduje opóźnienie w aklimatyzacji oraz zwiększy podatność na choroby i infekcje. Z powodu zbyt wczesnego przesadzania dość często zdarza się strata. 

Nim przystąpimy do przesadzania należy się upewnić jakiej gleby wymaga nowy nabytek. W szczególności chodzi tu o ph i przepuszczalność gleby. Większość roślin wymaga gleb kwaśnych, ale to nie oznacza, że pojęcie "większość" sankcjonuje naszą ignorancję. W nieodpowiedniej glebie roślina nie będzie dobrze się rozwijać, a wręcz przeciwnie. Popadnie w choroby i ostatecznie obumrze.

To samo tyczy się nawadniania. Stosowanie odpowiedniej ilości i jakości wody zaoszczędzi wszystkim stresu. Oczywiście ta sama zasada odnosi się do nawożenia. Należy pamiętać, że żaden nawóz uniwersalny nie jest dobrym nawozem. Jedynie nawozy dedykowane poszczególnym grupom roślin przysporzą wymiernych korzyści. Inne mogą nawet zaszkodzić. Nawożenie po zakupie rozpoczynamy najwcześniej po 14 dniach, a jeśli decydujemy się na przesadzanie, od momentu zmiany doniczki również należy odczekać około dwóch tygodni do czasu, aż roślina wykaże zauważalny wzrost.

Wracając do przesadzania i właściwości gleb, szczegółowo kwestie te będą poruszane tematycznie w odniesieniu do konkretnych rodzajów roślin, tak by nie siać większego zamieszania, niż już to poczyniłem. Podobnie w kwestii stosowania nawozów. Trudno o dobre rezultaty hodowlane, jeśli wszystkie rośliny traktujemy jednakowo. Przestrzegam przed tego typu podejściem, gdyż z doświadczenia wiem, iż jest ono zgubne.

O zabobonach i nie tylko.


Cokolwiek by rzec o uprawie roślin, nie ma wątpliwości, iż jest ona satysfakcjonująca gdy widzimy jej pozytywne efekty. Kiedy efektów nie ma, bardzo szybko przychodzi rozczarowanie, a tuż za nim przybiega w pośpiechu, zdyszane jak koń po westernie, zniechęcenie. Nikt nie lubi tego typu uczuć. 

Po co więc narażać się na nie? Nadzieja na sukces i satysfakcję jest dużo silniejsza. Dlatego podejmujemy trudy zdobycia upragnionego celu po wielokroć, gdy tylko zniechęcenie i rozczarowanie zostawiamy za sobą zmierzając do przodu. Jednak ile razy można się borykać z jednym i tym samym? Z doświadczenia wiem, że wiele.

Na pewno po wielokroć spotkaliśmy się z twierdzeniem, że uprawa roślin jest zarezerwowana dla wybranych. Że to nie jest hobby dla każdego, potrzeba zamiłowania, a może nie tak zamiłowania jak... ręki. Cokolwiek autor takowego stwierdzenia miał na myśli.

Uprawa roślin obłożona jest wieloma mitami i zabobonnymi przesądami. Podobnie jak z resztą wiele innych wymiarów ludzkiej egzystencji. Czy warto im wierzyć? Osobiście stwierdzam, że nie! Uprawa roślin jest tak samo prosta jak upieczenie placka. Pod warunkiem, że ma się pojęcie, co się robi.

Acalypha hispida Burm.f.

Kluczem do sukcesu zarówno w kuchni jak i w doniczce na parapecie jest wiedza. Bez niej trudno liczyć na powodzenie. Oczywiście są osoby, którym przyswajanie wiedzy z danej dziedziny przychodzi łatwo, nie muszą się bardzo przy tym wysilać. Pokusić by się nawet można o stwierdzenie, że to co niektórzy tłuką do głowy młotkiem, dla innych jest oczywiste. Nie znaczy to bynajmniej, że ktoś, kto żywi pasję, nie posiądzie odpowiedniej wiedzy, tylko dlatego, że jego wyobraźnia zdobyte wiadomości przenosi trochę gorzej na grunt praktyki. Jeśli czegoś nie chwyta się "w lot", chwyta się to w przeciągu dłuższej chwili. 

A więc, żadnych cudownych rąk nie potrzeba, ani nawet cudownej wody z Lichenia. Nie są też wymagane ręce, które leczą. Potrzeba jedynie przeciętnych rąk, najlepiej w ochronnych rękawicach, no i sprawnych rzecz jasna.

Mitem jest również to, że hodowla kwiatków jest domeną kobiet. Tak samo, jak twierdzenie, jakoby w kuchni lepiej sprawdzała się płeć piękna. Jest rzeczą oczywistą, iż płeć nie ma znaczenia. Liczy się intelekt i osobowość. Tak jak przy kuchennych garach tłuką się z powodzeniem i mężczyźni, i kobiety, tak samo z powodzeniem obie płcie radzą sobie w ryciu ziemi. Podobnie jak u dzików.

Dla ciekawostki wspomnę, iż w Górach Asir, na pograniczu jemeńsko-saudyjskim, żyje specyficzna kultura arabska, u której to właśnie mężczyźni uprawiają (w naprawdę ekstremalnych, pustynnych warunkach) kwiaty, by później zdobić nimi swoje głowy, wijąc wianki bądź wczepiając je tu i ówdzie. Co kraj to obyczaj-jak się zwykło mawiać. Nie dajmy się więc zwieść pozorom i podchodźmy do naszych zadań z żywą wyobraźnią i bladym pojęciem nauki. Nigdy zaś w omamach zabobonu.

Kiedy już się otrzepaliśmy z kurzu przesądów, należy odszukać miejsce, gdzie popełniliśmy błąd. Najczęściej tym punktem jest chwila, gdy usiłujemy zmusić roślinę, aby rosła tam, gdzie nam się podoba, bez względu na jej zdolności przystosowawcze. Problem jednak jest taki, że to my przynosimy żywy twór w nasze progi, a nie on sam z radością w nie wstępuje. 

Każdą przygodę z żywą rośliną należy więc zacząć od początku. W pierwszej kolejności trzeba się zastanowić jakie warunki posiadamy, a jakie możemy jeszcze stworzyć. Następnie, chcąc nie chcąc, musimy zapoznać się z wymaganiami roślin co do zapotrzebowania na światło, wodę, temperaturę i dopiero w tedy można spróbować ocenić o tym, jakie rośliny będą miały szansę na przeżycie i rozwój w stworzonych przez nas warunkach. Po rozeznaniu się w sytuacji, podejmujemy decyzję o zakupie (chyba, że ktoś nie szanuje swojej pracy i swych pieniędzy-co niestety często pasjonatów dotyczy).

Dla przykładu przytoczę tu... orzech kokosowy. A dokładniej Cocos nucifera-dość często oferowany w  marketach w postaci okazałej palmy w doniczce. To co kusi nas do zakupu, to jej niekwestionowane piękno i przystępna cena, rzędu około 20 złotych. Powinniśmy jednak zdawać sobie sprawę, że nie ma najmniejszych szans na powodzenie uprawy tej rośliny w Polsce. Nawet w warunkach szklarniowych. Niestety, temperatura, w jakiej rozpoczyna się powolne zamieranie rośliny to 24 stopnie C. Dlaczego? Jeśli kupimy olej kokosowy w sklepie ze zdrową żywnością, to przeczytamy tam, iż temperatura topnienia produktu wynosi 25 stopni Celsjusza. Skoro tak, w każdej niższej temperaturze olej zastyga. Nie możliwa jest więc jego cyrkulacja w roślinie. Co za tym idzie, roślina musi obumrzeć. Drugi powód to wilgotność powietrza. Kokos występuje w obszarach przybrzeżnych, wymaga więc bardzo wysokiej wilgotności powietrza-około 90%. Ostatni powód to światło. Palma kokosowa wymaga silnego natężenia świetlnego, ponieważ pochodzi z obszarów międzyzwrotnikowych. W Polsce, nawet w czasie letniego przesilenia słonecznego nie możemy liczyć na takie natężenie światła, jakie notuje się na zwrotnikach. To też  w skrajnie sprzyjających warunkach kokos może przeżyć nam kilka miesięcy, o ile utrzymamy wysoką temperaturę, by roślina mogła czerpać substancje odżywcze z nasiona. Sama nigdy ich nie wytworzy.

Tak więc, by nie zniechęcały nas zbyt częste niepowodzenia, przystępujmy do uprawy z głową.